Н.Баатар: Геологийн салбар нь улс орны бүтээн байгуулалт, хөгжил, эдийн засгийн өсөлтийн суурь мэдээллийг бэлтгэдэг

УУХҮЯ-ны Хяналт, шинжилгээ үнэлгээ, дотоод аудитын газарт ахлах мэргэжилтэн Н.Баатараас Геологийн салбарт тулгамдсан асуудал, шийдвэрлэх арга замын талаар ярилцлаа. Тэрээр салбартаа 1985 оноос ажиллаж байгаа, “геофизикч” мэргэжилтэй юм.

-Та геологийн салбарын мэргэжилтэн. Тасалбарынхаа онцлог, геологичдийн эмзэглэн ярьдаг, шийдвэрлэх шаардлагатай асуудлаас ярина уу?

-Монголын үйлдвэрлэлийн геологичдын холбооны Удирдах зөвлөлийн зарим гишүүдийн санаачилгаар эхлүүлсэн энэхүү чуулга, уулзалт 10 дахь жилдээ зохион байгуулагдлаа. Миний хувьд төрийн албан хаагч, мөн  Монголын геологийн холбоо, Монголын геофизикчдийн холбоо, Монголын геологийн эмэгтэйчүүдийн холбоо, Свердловскийн Уулын дээд сургууль (СГИ)төгсөгчдийн холбооны Удирдах зөвлөлд сонгогдон ажиллаж байна.Төрийн байгууллага, төрийн бус байгууллагыг төлөөлөн 2012 онд чуулганыг зохион байгуулах зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар ажилласан.

Геологичид чуулга уулзалтандаа геологийн судалгааны ажлын үр дүн, техник технологи, арга аргачлал зэрэг асуудлаар итгэл хэлэлцүүлж, мэдлэг мэдээллээ солилцохын зэрэгцээ төр засгийн бодлого, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийн талаарх тулгамдсан асуудал, санал, хүсэлтээ гаргаж, төрийн байгууллагад зөвлөмжөө хүргүүлдэг уламжлалтай.

Чуулга уулзалтын өнөөдрийн үдээс өмнөх хуралдаанд Үндэсний геологийн алба байгуулагдахгүй олон жил болж байгааг илтгэгчид болон оролцогчид хөндөн ярьсаар байна. Мэргэжлийн хүний хувьд геологийн салбарт хуримтлагдсан, тулгамдсан олон асуудлуудыг шийдвэрлэх арга зам нь салбарын онцлог, төрийн байгууллага, төрийн бус байгууллага, улмаар мэргэжлийн инженер, техникийн ажилтан, ажиллагсдын эрх, үүрэг, хариуцлага зэргийг тусгасан хууль, эрх зүйн зохицуулалт бүхий салбарын “Геологийн тухай хууль”-тай болох, “Үндэсний геологийн алба”-ыг яаралтай байгуулах шаардлагатай гэж үздэг.

–Үндэсний геологийн алба байгуулах асуудал сүүлийн жилүүдэд байнга яригдаж, өнөөдрийг болтол бодит ажил болоогүй байна. Миний бодлоор тус салбарт олон мэргэжлийн холбоо, байгууллага, агентлаг ажилладаг. Гэхдээ тус албыг байгуулах гээд байгаа шаардлагын талаар хэлнэ үү?

-Манай улс 1990-ээд оноос өмнө нэг намын тогтолцоотой байсан бол одоо олон намын тогтолцоотой болсон. Өнөөгийн төрийн бүтэц зохион байгуулалтаар салбарын бодлого, төлөвлөлт нь яамны эрх зүйн байдлын тухай хуулиар, бодлогын хэрэгжилт нь агентлагийн эрх зүйн байдлын тухай хуулиар тус тусдаа зохицуулагддаг.

Олон нийт, геологчид маань төрийн бүтэц, зохион байгуулалт, хууль эрх зүйн зохицуулалтын талаар тодорхой мэдээлэл, ойлголт бага байна. Үүний уршгаар салбарын бодлого, төлөвлөлт, хэрэгжилтийн зохицуулалтын яам, салбарын бодлого, хуулийг хэрэгжүүлэх агентлаг, төрдөө дэмжлэг үзүүлэн улс орны хэтийн бодлого төлөвлөлтийн шинжлэх ухааны суурь мэдээлэл бэлтгэх үйлдвэрлэл шинжлэх ухааны хосолмол байгууллага, нутаг дэвсгэрийн газрын гадаргуу болон газрын хэвлийн геологийн тогтцыг судлах дотоод, гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгж, байгууллагын чиг үүрэг, үйл ажиллагааг тус тусад ялган зааглахгүй, “Үндэсний геологийн алба” гэсэн нэг байгууллага байх ёстой гэж 1994 оноос 20 гаруй жил ярьж, мэтгэлцсээр өнөөг хүрлээ. Эрдэс баялгийн салбарт төрөөс баримтлах бодлого, Ашигт малтмалын тухай хуулинд Үндэсний геологийн алба байгуулахаар тусгагдсан ч бодитой хэрэгжихгүй байгаад харамсаж явдаг. Энэ албыг төрийн бүтэц, зохион байгуулалт, холбогдох хууль тогтоомжтой нийцүүлэн, оновчтой бүтцээр байгуулах хэрэгтэй байна.

-Энэ албыг байгуулахад тулгарч байгаа нэг бэрхшээл төсөв, санхүүгийн асуудал яригдаад байгаа. Үүнээс өөр шалтгаан бий юу?

-Төрийн ба орон нутгийн өмчийн тухай хуулийн хүрээнд үйлдвэрлэл, эрдэм шинжилгээний хосолмол Үндэсний геологийн алба нь “төсөвт байгууллага” хэлбэрээр байгуулагдах нь хамгийн оновчтой хувилбар байдаг. Шинээр байгуулагдах алба нь одоогийн Геологийн судалгааны төв ТӨҮГ, Геологийн төв лаборатори ТӨҮГ зэрэг төрийн өмчит хуулийн этгээдийн бааз суурин дээр байгуулагдахад ойролцоогоор 300 гаруй инженер, тенхикийн ажилтан, ажиллагсад, эрдэмтэн судлаачдын цалин, урсгал зардал зэрэгт жилдээ 10 орчим тэрбум төгрөг шаардлагатай болно. Сүүлийн жилүүд дэх эдийн засгийн нөхцөл хүнд үед улсын төсвөөс санхүүжигдэх төсөвт байгууллагыг  байгуулж чадахгүй, салбарын яамнаас оруулсан санал нь дээд шатны байгууллагаас дэмжлэг авахгүй, хугацаа алдаж байна.

Улс орны эдийн засгийн нөхцөл хүнд байгаа өнөө үед төр засагтаа дарамт үзүүлэхгүйгээр энэ хуулийн хүрээнд  төрийн бодлогын дэмжлэгтэйгээр салбарын сайдын багц дахь эрдэс баялгийн болон сэдэвчилсэн судалгаа, Засгийн газар хоорондын гадаад хамтын ажиллагааны төсөл, Шинжлэх ухаан технологийн сангийн төсөл, байнгын буюу байнгын бус техникийн зөвлөлийн эрдэмтэн, судлаачдын зөвлөх үйлчилгээ зэрэг эх үүсвэрээр санхүүжилтын асуудлаа шийдэх шаардлагатай юм. Ингэж шийдвэрлэх замаар “төрийн өмчит үйлдвэрийн газар” хэлбэрээр байгуулагдан ажиллах боломж байдаг.

-Геологийн салбарт үйлдвэрлэл, эрдэм шинжилгээ хоёрыг холбох хуримтлагдсан архив, туршлага их байгаа байх даа?

-Хот суурин газраас хол зайд, эзгүй хээр, тал, говь, уул хад, ой модон дунд байгаль цаг уурын хүнд нөхцөлд орон гэр, үр хүүхэд, гэр бүлээсээ хол олон сар, хоногоор ажилладаг. Энэ нь ихээхэн хэмжээний хөрөнгө зардал гаргасан геологийн судалгааны ажлаар хүссэн үр дүнгээ бүрэн авч чадахгүй, материаллаг бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, гаргасан зардлаа шууд олж авч чадахгүй зэрэг онцлогтой, эрсдэл ихтэйгеологийн салбарын үе үеийн эрдэмтэн, судлаачид, ажилтан, ажиллагсдын их хөдөлмөрийн үр дүн нь  геологийн мэдээллийн төв архивт хадгалагдаж ирсэн.

Монгол Улсад Геологийн салбар үүсч хөгжсөн 79 жилийн хугацаанд бий болсон энэхүү үнэт өв хөрөнгийг ахмад болон чиглэл тус бүрийн тэргүүлэх  эрдэмтэн судлаачдын зөвлөмж, зааврын дагуу дунд, залуу үеийн геологичид нь мэргэжлийн өндөр түвшинд нэгтгэн, боловсруулалт, тайлалт хийж, улс орны хэтийн төлөвлөлтийн шинжлэх ухааны суурь мэдээллийг төрийн бодлого, төлөвлөлтөнд бэлтгэн өгөх боломж байна. Энэхүү ажлыг шинээр байгуулагдах Үндэсний геологийн алба хэрэгжүүлээсэй гэж мэргэжлийн хүний хувьд хүсдэг.

-Гэхдээ эцсийн үр ашиг юу байх вэ?

-Монгол орны нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд хийгдсэн геологийн бүх үе шатны судалгааны ажлуудын материалд дахин боловсруулалт, тайлалт хийх, геологийн судалгааны зураглал, эрэл, хайгуул, сэдэвчилсэн судалгаа зэрэг ажлыг тасралтгүй хэрэгжүүлснээр эдийн засгийн ач холбогдол өндөртэй гоёлын алмаз, цагаан алт, газрын тос, байгалийн хий зэрэг хэтийн төлөвтэй объектуудыг нээн илрүүлэх боломжтой. Түүнчлэн тухайн бүс нутагт шаардлагатай ундны болон үйлдвэржилтийн ус, барилгын материал, гүнд байрших хөндийлж /нүхжилт/, цэвдэгшлийн зэрэг хот суурин газрын төлөвлөлтийн мэдээллийг бүрдүүлнэ.

Бүс нутгуудад хүнд үйлдвэрээ дагасан жижиг дунд үйлдвэрлэл хөгжсөн, бүтээн байгуулалт бүхий хот суурин газар байгуулагдаж, дэд бүтэц хөгжсөн, ард иргэд ажилтай, орлоготой болж, ажилгүйдэл ядуурал буурсан, суурин газрын утааг бууруулах, хүн амын эрүүл мэндийг хамгаалах зэрэг олон талын үр өгөөжтэй билээ.

Ярилцсан Б.Баярмаа /ARDCHILAL.MN/